Tác giả: Bệnh viện Đa khoa Hồng Châu
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm cấp tính thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi. Bệnh có xu hướng gia tăng vào các thời điểm giao mùa và dễ bùng phát thành dịch tại các nhà trẻ, trường mẫu giáo hoặc khu vực có nhiều trẻ sinh hoạt tập trung. Mặc dù đa số trường hợp diễn biến nhẹ và có thể tự khỏi sau 7–10 ngày, song vẫn có một tỷ lệ trẻ xuất hiện biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Chính vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu của bệnh và theo dõi sát diễn biến là điều vô cùng quan trọng.
Nguyên nhân gây bệnh
Tay chân miệng do các virus thuộc nhóm Enterovirus gây ra, phổ biến nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). Trong đó, EV71 được đánh giá là chủng virus có nguy cơ gây biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp cao hơn các chủng khác.
Virus có khả năng tồn tại trong dịch tiết mũi họng, nước bọt, dịch từ các bọng nước trên da và phân của người bệnh. Trẻ có thể lây nhiễm khi tiếp xúc trực tiếp với người mắc bệnh hoặc chạm vào đồ chơi, vật dụng, tay nắm cửa, bàn ghế… có chứa virus rồi đưa tay lên miệng, mũi hoặc mắt. Đáng chú ý, virus vẫn có thể được đào thải qua phân nhiều tuần sau khi trẻ đã khỏi bệnh, vì vậy nguy cơ lây lan vẫn còn nếu không đảm bảo vệ sinh.
Dấu hiệu nhận biết
Thông thường, sau thời gian ủ bệnh khoảng 3–7 ngày, trẻ bắt đầu xuất hiện các triệu chứng như:
- Sốt nhẹ hoặc sốt cao.
- Đau họng, mệt mỏi, biếng ăn.
- Loét miệng, nổi các vết đỏ hoặc bọng nước ở niêm mạc miệng khiến trẻ đau khi ăn uống.
- Phát ban dạng bọng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, khuỷu tay hoặc vùng mông.
- Trẻ quấy khóc, khó chịu, chảy nước dãi nhiều do đau miệng.
Ở một số trẻ, các nốt ban có thể rất ít hoặc không điển hình, khiến phụ huynh dễ nhầm lẫn với các bệnh ngoài da hoặc viêm họng thông thường. Vì vậy, khi trẻ vừa sốt vừa có dấu hiệu loét miệng hoặc nổi ban ở tay chân, cần nghĩ đến khả năng mắc tay chân miệng và đưa trẻ đi khám.
Những biến chứng nguy hiểm cần đặc biệt lưu ý
Phần lớn trẻ mắc tay chân miệng sẽ hồi phục hoàn toàn nếu được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, bệnh cũng có thể diễn tiến rất nhanh chỉ trong vài giờ đến một hoặc hai ngày.
Virus có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương gây viêm não, viêm màng não hoặc viêm thân não. Đây là những biến chứng nguy hiểm có thể để lại di chứng thần kinh lâu dài nếu không được điều trị kịp thời.
Ngoài ra, bệnh còn có thể gây viêm cơ tim, suy tim cấp, phù phổi cấp hoặc suy hô hấp. Đây đều là các biến chứng có nguy cơ đe dọa tính mạng và cần được xử trí tại cơ sở y tế có khả năng hồi sức tích cực.
Cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Sốt từ 39°C trở lên hoặc sốt kéo dài trên 48 giờ.
- Trẻ giật mình nhiều, đặc biệt khi vừa chợp mắt.
- Run tay chân, đi loạng choạng.
- Quấy khóc liên tục, khó dỗ.
- Ngủ gà, lơ mơ hoặc phản ứng chậm.
- Co giật.
- Nôn nhiều.
- Thở nhanh, khó thở hoặc tím tái.
- Tay chân lạnh, nổi vân tím.
- Mạch nhanh bất thường hoặc trẻ mệt lả.
Đây đều là những dấu hiệu cảnh báo bệnh đang chuyển nặng và cần được can thiệp y tế khẩn cấp.
Chăm sóc trẻ đúng cách tại nhà
Đối với những trường hợp nhẹ và được bác sĩ chỉ định theo dõi tại nhà, phụ huynh cần:
- Đo thân nhiệt thường xuyên để phát hiện sốt cao.
- Dùng thuốc hạ sốt đúng liều theo hướng dẫn của bác sĩ khi trẻ sốt từ 38,5°C trở lên.
- Cho trẻ uống nhiều nước để hạn chế mất nước.
- Chia nhỏ bữa ăn, ưu tiên thức ăn mềm, nguội, dễ nuốt như cháo, súp hoặc sữa.
- Tránh các món ăn cay, nóng, mặn hoặc chua vì có thể làm vết loét trong miệng đau hơn.
- Giữ vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng để hạn chế bội nhiễm.
- Không tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ vì tay chân miệng là bệnh do virus gây ra.
- Không chọc vỡ các bọng nước trên da để tránh nhiễm trùng.
Trong thời gian mắc bệnh, trẻ nên được nghỉ học và hạn chế tiếp xúc với các trẻ khác nhằm giảm nguy cơ lây lan trong cộng đồng.
Phòng bệnh hiệu quả
Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với bệnh tay chân miệng. Do đó, phòng bệnh vẫn là biện pháp quan trọng nhất.
Cha mẹ nên tập cho trẻ rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi vui chơi. Người chăm sóc trẻ cũng cần rửa tay sạch trước khi chuẩn bị thức ăn, sau khi thay tã hoặc xử lý chất thải của trẻ.
Đồ chơi, bàn ghế, sàn nhà và các bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc cần được vệ sinh, khử khuẩn định kỳ. Khăn mặt, cốc uống nước, bát thìa và các vật dụng cá nhân của trẻ nên sử dụng riêng.
Khi phát hiện trẻ mắc tay chân miệng, cần cho trẻ nghỉ học theo hướng dẫn của cơ sở y tế, đồng thời theo dõi sát sức khỏe trong những ngày đầu vì đây là giai đoạn dễ xuất hiện biến chứng nhất.
Khi nào cần đưa trẻ đến bệnh viện?
Không nên chờ đến khi trẻ xuất hiện biến chứng nặng mới đi khám. Phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế khi trẻ sốt cao liên tục, bỏ ăn nhiều, uống kém, nôn nhiều, có dấu hiệu mất nước hoặc xuất hiện các biểu hiện bất thường về thần kinh, hô hấp và tim mạch.
Việc phát hiện sớm, theo dõi đúng cách và điều trị kịp thời giúp giảm đáng kể nguy cơ biến chứng, đồng thời góp phần bảo vệ sức khỏe và sự phát triển toàn diện của trẻ. Cha mẹ cũng cần chủ động thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân và vệ sinh môi trường để hạn chế sự lây lan của bệnh trong gia đình và cộng đồng.
